roka Kurd

                                                 

wejeuziman.com                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Weana Wje Ziman Kurd

 

 

GOTAR LKOLN

WJEYA KLASK

WJEYA NJEN

HELBESTN KURD

ROKN KURD

ROMANA KURD

BIJW

GOTINN PYAN

NAVNKURD

PIRTKXANE

E-Pirtk

GIRDAN

Wanxaneyn Kurd

Weann Wjeya Kurd

Ferhengn Kurd

avkanyn Kurd

NAVDANK

TKL

 

 

                                                                                                                   
Droka roka Kurd(Kurmancya jor) rewa w ya niha  

XELL DUHOK

 


Hja Ebdulreqb Yosif dibje: "Destnivsa Berss Abid, wesa xuya dike ku, Feqiy Teyran 1307 - 1376 Z, yekem roknivs kurd bye." (1)

L yekem roka huner ya kurd, Fuad Temo, di kovara Roja Kurda de, sala 1913 , belavkiriye. ku piraniya nivskarn kurd yn bi kurmanciya jr (soran) dinivsin, li w baweriy ne ku yekem roka huner ya kurd (Ceml Saib, bi nav Le Xewma) di sala 1925 de belavkiriye.(2) Eve j aiyeka mezin e div bte rast kirin. Bi kurmanciya jr, nemaze li Kurdistana bar, xebateka gerim hatiye kirin heta nita bi sedan pirtkn rokan, ronah dtne, l bi kurmanciya jor, ew lawaz pir km bye.

Yekem rok li devera Badnan di sala 1960 , di kovara Ronah de - Hja Hafiz Qaz diweand- ji aliy Salih Rid ve hatiye belav kirin. L edebiyat bi git nemaze croka modrin bi kurmanc ya jor, li tevaya parn Kurdistana dagrkir, di rewek lawaz de bye. Bi ten end rokn Kamran Bedirxan, Celadet Bedirxan, Cegerxwn , Osman Sebr, Mistefa Ehmed Bot, Dr. Nredn Zaza, Qedr Can hindekn din hebn ku ew j di kovarn Hawar, Ronah Roja N, ku di saln 1932 - 1946 de, li dervey welat (Li Dmeq) diweiyan. Lwre pirtkxana kurmanc ya jor, ya lawaz valab ji pirtk, kovar ronaman, her wesa asteng kospn mezin di rya nivsn belavkirin de hebn.

Xwendin nivsna kurd qedexe b li n bi ereb, faris tirk b. Her end xemxor dilsozn kurd, bi zehmet qorbaniya xwe fr xwendin nivsna kurd dikirin, l dsan j, nedikarn bi hsan xwe ji astenga hebna s alfabeyn kurd rizgar bikin. inku kurdn Sovyeta kevin bi tpn Rs, yn bar rojavay Kurdistan(Pika Sriy), bakur Kurdistan(Pika Turkiyey) kurdn Lobnan bi tpn latn, yn rojhelat Kurdistan (Pika ran) bar Kurdistan(Pika raq)j bi tpn ereb dinivsin. Ji lewre j, hebna alfabek, gelek astenga dikne. Her wesa li Kurdistana bar, devera Badnan j, heta sala 1970 , pirr lawaz pa de may b. Sedemn v end j ew bn ku, hem dergehn bajarvan pketin girt bn, xwendin nivsn j bi ziman ereb b. Tenha sala 1970 -1974 , bi kurd b, l ew j bi zarav kurmanciya jr(soran) b. Pit ku orea kurd di sala1975 de, bi plann dijminan tk, d ew j bserber kirin.

Ji ber van sedem gelekn din j, edebiyat bi git lawaz b. Lewra piraniya kesn xwedan behreka edeb, berhemn xwe bi zimann ereb, tirk faris, diafirandin hindekn km bi ziman kurd dinivsandin. Bel; di rewek hosan kambax de, d ewa edebiyat pkeve?!

L welatparz xemxorn ziman doza kurd, yn bawer hey ku "gel ku ziman w nebe, ew j nne" zend baskn xwe hildan pnsn xwe tj kirin plann dijminan serbin kirin. Bel; nivskarn kurd, bi germ xwe berdan qada edebiyat berhem nivsn belav kirin. Cih dilxweiy ye ku heta niha, van nivskarn jr: Mihemed Uzun, Lale Qaso, Sidq Hiror, ahn Bekir Sorekl, brahm Seydo Aydagan, Silman Demr Mistefa Aydogan endn romann serket ap kirne, l w babet j, pwst bi endn semnern din heye.

Yekem pirtka rokan Cegerxwn, bi nav Cm Gulper, di sala 1948 de Reoy Dar j, di sala 1956 de, li Sriyey apkiriye.(3) Di sala 1972 de, El Neqebend, pirtka rokan li Kurdistana bar, di sala 1979 de, Mihemed Emn Bozarselan, pirtka Meyro li Stenbol di sala 1979 de j, brahm Selman, Komir li Bexday, gehandine ap. Pit hng her sal endnn din j karwan p de birin. Bel; di van bst saln dawiy de, bi dehan roknivs peydabn, ku berhemn wan ji aliy form naverok ve di serket ne, mna: Enwer Mihemed Tahir, Nizar Mihemedsed, Mihemedselm Siwar, Hesen Silvan, Kerm Ceml Biyan, Fazil Umer, Hesen brahm, M. El Kut, Tosin Red, Bab Naz, Redwan Ali, Fewaz Husn, Helm Yosif, Rojen Barnas, Hesen Met Firat Cewer.

L dema mirov rokn destpk hindekn niha j dixwne, dibne ku bi zimanek sist nivsne kmasiyn rzman di nav rzn wan de dimie ne, gelek caran reng rapora didin yan j neshet reta dikin. Ji lay form naverok ve , di lawaz qels in, l roj bi roj ber bi p de ne niha bi dehan rokn serket hene. Babetn rokn piraniya nivskaran li dij sitem zulma dijminan e, li dij derebeg axa pitevaniya cotkar hejaran e mirov kurd hiyar dikin ber w didin xebat xweragirtin. Her wesa giriftar piroblimn rojane, yn jin mran, perwedekirina zarokan, jin revandin tolvekirin ne daxaza edaleta civak wekheviya mirov dikin.

Bi kurt em li ser drok rewa roka kurd peyivn ji bo ku em rewa rok ya niho bizann, div berhemn end nivskaran bisengnn.

Em d bi roknivs Nizar Mihemedsed destpkn ku: Di sala 1952 de, li bajar Duhok ji dayik bye. Di sala 1973 de, dest bi nivsn kiriye. Yek pirtka rokan bi nav A di sala 1985 de, ap kiriye. Niha j li welat Holanda dimne. Ew roknivsek xudan taqet iyann bilind e. Berhemn w ji aliy form naverok ve di serket ne. Di van bst saln dawiy de, iya bte nav qada kurteroka kurd cih xwe di dil xwendevanan de bike. Heta niha endn vekoln li ser rokn w hatne nivsn. Ziman w sivik xwe e hevokn w bi hunermend hatne darjtin. Gelek zrekane babetn rokn xwe dihelbijre bi germ xwe berdide kratiya giriftar piroblimn jiyana rojane ya xelk hejar bindest. Ew xwendevan radike chana roka near dike ku mil xwe bide qaremann w di ayxane, kolan cadn bajar de winda bibe.

Dagrkern welat, hem ryn pketin aristaniyet li ber gel me digirin. Jiyana w tk didin gundn w diewitnin xelk j derbeder dikin. Sotandina hezaran gundan dibe sedem kober miextbna xelk. Li bajarn mezin j, ne xan, ne kar ne j keristn jiyan bi hsan bi dest dikevin. Nizar di roka Kur Kolana de, perd ji ser rewa wran ya kesek miext, ra dike jiyana aloz ya xudan tels titan pav dike. Bel; ew kes nimna bi hezaran xelk ye ku nikarin paryek nan bi tenah peyda bikin. Yek w ji ber dikan dertxe yek din j, ji ber ayxan dirateqne. W ewa bikare kedek bike! Nizar bi hostay w li ber ayxane, kolan, dikan dwaran digrne derd hawarn w digehne esmanan. " Hema ez neme we, ma hn ji Xud j natirsin? i erd min xo pdada, ez rakirim. Hilo ev e ne cih te ye. " (4) Bel; Nizar nivskarek hiyar, brtj areza ye rewa kesn miext, wek erta filmek snemay li ber avn xwendevan rz dike.

Di roka Dudik de, Mrzoy xudan w Dudika zrn ku, awaz mna taviya buhar j dibarin, di nav komn xortan de, digrne. Di rya Mrzoy de, xweragir berxwedana xelk nan dide. W dike smbola ore serhlidan. Dijmin hewil dide Dudika w bikne, r li ber awazn w bigire: " Gehite pit Mrzoy. Berpkek day palek p re na...Mna spndarek qirande erd."(5) l ew li berxwe dide ji destan derdikeve. Xema w ne birndarbn e, belku Dudika zr ne: " Ya Xud bi izneha te, Ya Rebb i l nehati bt! Ne kest bt. Dil perasiyek ye, du ya ye.!"(6) Gavek p ne, dsan ji bo xortan arand. Ew bi baweriye dest ji xebat bizav bernade. L dijmin w drp dikin dixazin deng Dudika w bibirin. Ew pif dike Dudik diarne xort j, tewna didin. L dsan ji nika ve, " k li hindav ser w ikil deng Dudik xendiqand."(7) Dsan Dudika xwe rizgar dike : " Xud kar bbext zordara rast nent."(8) Dibje. L dsan li ser girek bajar, dest bi Dudik dike awazan direne. Xort j, li dr civiyane : "Taw. Taw. Taw Mrzo."(9) dibjin.

Di roka Aznf de, Nizar dsan xwendevan radike nav chana ayxann welat. Ji xwe dagrker pte bi jiyan hebna xelk me nakin ber wan didin ryn ne ba. Rew xerab e kar j bi hsan destnakeve rojn bkariy j, bi daw nan. Ji lewre mirov dibne ku ayxann bajaran, ji xelk bkar hejar di pir in. Ew j bi crn qumar ve mijl dibin. Helbet giriftar arn qumar j gelik in. Ji bo qazanc kirin, gelek plan nex tne gran. Yek ji wan ew e ku, mirovek kore bi alkariya dostn xwe, dikare Domne bike ji y saxlem bibe. Nizar pir zremane die nav chana wan xwendevan li ser mz dide rnitin. Wesan bi huner rok divehne w chana xapandin flbaziy akera dike. Dema Domn dikin, hng anoger j destp dike:

"Evro biryar derket Miko deh sala girte bendxan!". (10)Da ku li ber xudan dersoka berzeken, k ji wan got: " Ne bab ne! Ber niha me y dt!"(11) Hng y kore dizane ku dub di destn y din de heye.

"Er hewe gul bye? Evroke tumbleka diwazde nefer ya wergeray!".(12) Hng y kore dizane ku due bi y din re heye.

Bel; bi v reng hevdu dixapnin rewitn kirt di nav civat de belav dikin dorbern xwe j, dinin. Nizar rewa xelk civata bkar hejaran, xuya dike. Piraniya rokn w, van cre giriftariyan irove dikin ziyann wan karn xirab pav dike.

Di droka geln chan ya kurda de j, ern xwekujiy hatne kirin ziyaneka mezin gehandne. Helbet er hem titek xirab digel xwe tne. Di van saln bor de, li Kurdistan er xwekujiy gerim bib. Mixabin ku bi sedan kes hatine kutin bi hezaran jin zaro, bir bxwed ketine kolanan. Kar j km b pwstiyn jiyan j, bmana digiranbn her kes ne diiya ji bo zarokn xwe misoger bike. Ji bo peydakirina nan, hindekan diz dikirin rewitn kirt bi kar diann. Bel; di v rew de, dema bira, mr yan kur li afretn kurd dihatine kutin, d ew diketine bin bar giran ji bo peydakirina nan - hindek t nebin - yn din near dibn ku la xwe y proz bifiroin. Raport xuya dikin ku, di van saln br de, bi sedan ke jinn kurd yn hatne kutin. Li ser v giriftar kawdann aloz xerab, endn berhemn nivskarn kurd ji dayik bn. Hesen brahm, yek ji nivskarn jr jhat ye v postererok diaferne. Ez naxwazim li ser rok bipeyvim, inku ew bi xwe hem giriftar karesat bi rengek edeb, didanite ber destn xwendevan.

"Du len rs, wek du marn evndar xwe tk dihisn. Leek ji bo trkirina dern guhnl y din ji bo trkirina end gewriyn birs. Li dadgeha yasa evro, herdu hatin dadgehkirin. k bo kla gulln ndemaya evro, by ku wan gewriya trket y din, li kolann bajr, simbln xwe dibadan li nreka din digeriya!" (13) Hesen di rokeka din de, zrekane die nav dern mirovek kurd rewa w ya piskoloj wrankir destnan dike. Bel; dsan em nearn vegern ser kawdann Kurdistan. Ji ber wan giriftar er xwekujiy - dsan hindek tnebin- bi hezaran kurd, ji hem nn civata kurd, revne bi ikandina endn asteng derbaz kirina endn sinoran, xwe gehandne welatn biyan. d li xerbiy piroblimn mirov kurd dest p dikin. Nezanna ziman, bkar, xerb, cudahiyn kultur, tenbn heta digehe xwe kutin j. Hesen v rewa namobna mirov kurd li dervey welat, bi ya yek din ku, di zndann faiyan de ye li benda qinar ye, berav dike xwendevan radike kratiya ruha wrankiriya qaremann rok. Dsan p nev ez rok irove kim, inku ew bi deng hezar bilingoya hawar dike.

AVN MIN... AVN W

"avn min di zil in rik yn li w derza bin dergeh ku, ronahiya derve hatin na mirova diyar dikit. Ha ha d k zenga dergeh l dit, bdengiya min kujit silav kite min.

***
avn w dizilqutin yn li w pencera argoe xakir, ewa bi ser dergeh ve. end carek zrevan w jor, dit diit. Ha ha d n dergeh l vekin silav kine giyan w.

***
avn min man zil guhn min man bel dergeh min nehat qutan. Ew telefona bi rex min ve, eve end cara min bilindkir ka kar dikit yan ne. Bdengiy ez hrkirim, ya ji min ve kes di v bajr de nne... Min mirade dengek, mek, piyek, seyek yan j kek.

***
avn w narawestin ji qutan. Guhn w yn byne kaniya xwn. eq eqa seqatn dergeha, mej l simt. Ne telefon ne zenga dergeh. end xelk bajr yn anne wr. W mirade irkeyek di xew biit. Ssirk mika, ere li ser le w...

***
Dergeh w veb. Helgirtin, rakan birin chana bdengiy... Dergeh min nehat vekirin, telefona min nehat ldan. Dil min nehat qutan. Di xerbiya xwe de, bm heval chana w...!" (14)

roknivs bi germ die nav rewa aloza xelk me, li Kurdistan li dij tevaya karn ewt ne mirovane diraweste bi ziman qareman roka xwe, rew berav dike. Ez bawer nakim kes mna Hesen brahm iya ye karesatn enfaln re destnan bike bi hostay bas bike. Gelek rokn w li ser w rewa kambax in ku mirov dikare bi dehan lkolnan li ser binivse. Girtina xelk kutina wan. Veguhaztina wan bo devern jra raq bi sax binaxkirina wan. Taday li ser eref namsa jin ken kurd. ewitandina zarokan heta dawiy. Bi rast, rewa vebirandin qirkirina Cuhoyan dike ve ber avn mirov. W ev karesat derdeseriyn giran yn gel kurd, yn kirne rok ji din re belav kirne. Ay Xudyo, ma i maye ku xelk me nedt!.

Di droka mirovatiya bindet de, bi hezaran karesat boblatn mezin yn hatne ser xelk bguneh. Tirkan qirana Ermeniyan an bi milyonan kal, jin zarok kutin. Elmanan bi milyonan Cuhoyn bguneh ewitandin, kutin bi sax veartin. Faiyn raq j, ew hem rdan serbor civandin her hem bi ser kurdn hejar bdeselat de ann. Hesen bi kurt bas kela Nizark dike ku dikeve bajar Duhok... Dema enfaln re, bi hezaran pr, jin, zaro xortn kurd girtin di kel avahiyn dever de, kutin binaxkirin. Yek ji wan ciha, kela Nizark b. Guh xwe bidin Hesen ewan roka xwe destp dike:

"Hewar e, qrn e, agir y ji esmana dibart, dukl, mij moran, xwn ya dizt. Dayik xwe li zarokn xwe nakin xwedan, li hem rexa, rev e, gaz ye, kes nizanit ka d kve revit, i r neman, ne hatin girtin, hem j neyar in, xwn mij in... Hind kutin , hin berif sinora revn, hind girtin, bne pepk, ketin destn dijmin di kelha Nizark ve kom kirin." (15)

Bel; bi ten hov dirindn faiyn raq kesn ji kel rizgar by, dizanin i hate ser w xelk. Div lkoln li ser enfala bne kirin. Div di rojn nzk de, filmn snemay bne kirin. Div div...

Li cihek din, Hesen bi ziman qaremanek rok, saloxdann w rew xuya dike:

"Hem bi kevr biloka kutin. i gawir in, heta kutina wan j ya kirt e."(16)

Faiyn raq i nema neanne ser gel me. Zik jina avis dirandin. Zarok xendiqandin. Xort bi sax veartin. L i cara xwez hviyn xelk me nekutin bawer binxa nekirin. Guh xwe bidine rkoy i dibje:

"Ber min biv reng kirt bikujin, xwez min deng giriya zarok xwe bihstiba, belk rojek tola min vekir ba."(17) Dsan li cihek din vedigre:

"Er ev millet d v roj ji br kit? Yan, i millet di v dirav ra borne?"(18)

Er; ez bawer dikim ku gelek netewan ev karesate dtne, l i cara ji br nekirne heta niha j, li dij fazm xebat bizav dikin. Hviya me ew e ku em j, ji br nekn.

Er; birn kr in xemn xelk me, giran in. Giran in mna iya ne. L dilsoz xemxorn gel kurd, bi v end raz nabin bi gelek rka hewil didin ku, van azar kovanan sivik bikin. Helbet dema di welat de, fzim hebe, er hebe, d demokras j nabe gleok tengav j w mie bin. Karn ewt zulm j peyda dibe. Dijmin bi hem hza xwe, plan nexn gen dadinn pir caran digehe armancn xwe yn epel kirt. Bel; rew xerab e kr gehite ser hest. Hesen di v roka xwe de, kawdann dezgehn deselat dide xuya kirin ku, ewan xelk t dn dikin nahlin cemawer bi azad bipeyive. Dema yek p li ser cerg xwe dane wan dezgeha gunehbar bike, hng ew dikarin w kes gullebaran bikin. L nivskar zrekane, pbniya xwepandan serhildana dike. Werin em bi hevre v rok bixwnn.

HEVPEYVNEK DIGEL TEK

"Li demek ne y xuya, li cihek b nwar li civateka b sersma, ev hevpeyvne hate sazkirin.
"Gel guhdar bnera, ax we ba. Niha hn ev hevpeyvne di gel v t, ew leqa didanit, cilkn xwe didirnit, hevs cran j direvin, bera di esman werdikit b oliya dikit. Fermon hn ev te."

+ to xwe bide nasn?

- Ez ne t im! Hn dit in. Ez dizanim roj end ser dine birn end ezman dine kirn.

+ B ezmandirj. Em d end pisyara ji te kn bi kurt bo bnera bersiv bide. Pisyara k: Kar te i ye? - Kar min hiyarkirina mejiya(mka), frkirina rastiy diyarkirina gunehbar dizan e. ( Hl hleka kirt belavb, di gel destqutaneka ne rkxist.) + Pisyara duy: Dema tu berze dib, tu k ve di? - Bi rast ez y di zndann tarpersa da, yan j xwe dikime pxarin, ji bo birs hejara. + Pisyara sy: Tu wek kesek t, di kjan rxistin da kar dik? - Di ya pale rncberan da. + Pisyara ar: Hviya te ya dawiy? - Hviya min ew e ku, ev hevpeyvne bibite xewn ez hiyar bibim. Di gel peyva dmahiy, deng du - s gulla ji ser makrofon derket di gel ketina w, end bnern li p w hevpeyvn, rabne serxwe b xwepandan.(19)

Bi rast Hesen brahm ku:

Di sala 1966 de, li gund Kvila, li nzk Duhok ji dayik bye. Di sala 1985 de, dest bi nvsn kiriye. Du pirtkn rokan, bi navn avn min, avn w Tuxbn mirin di sala 2000 de ap kirne. Niha j li welat Elmanyay dimne. roknivsek hiyar jr e. Xwedan taqet iyann edebiyn bilind e. Ziman w sivik rewan e. Zrekane naveroka rokn xwe dihelbijre. Berhemn w her z diine kratiya dil mirov. Em serketin j re dixwazn hviya me ew e, li ser efrandin berhemn jhat berdewam be.

roknivs din ku Firat Cewer ye:

Di sala 1959 de, li gundek Drika iyay maz ji dayik bye. Di sala 1978 de, dest bi nivsn kiriye. Du pirtkn rokan bi navn, Girt di sala 1986 Kevoka Sp di sala 1992 de, ap kirne. Niha j li welat Swd dimne.

Li welatn paket, bihay jin km e. Lewre ew nikare biryara li ser jiyana xwe bide. Hem hey ferman di destn zelam de ne. Eve li Kurdistan wesa ye, l dema rew digehe welatn Ewropa j, piraniya zelamn kurd, her li ser yeka xwe ne i bihay nade jin. L li Ewropa, wekheviya mirovan heye qann hemiyan diparze.

Ev ende dibe sedem ku jina kurd j daxwaza hindek mafn xwe yn xwezay bike. L eve bi dil zelam kurd nne hng giriftar r didin. Zelam naxwaze hindek deselata xwe bide jin, yan j bi avek bilindtir l binre.

Rew hosan kambax e, l piraniya zelamn kurd di civnan de li cem jin, xwk ken xelk, xwe bi mirovn pket mafparzn jin, nan didin, l her ew kes li maln xwe, diktator in nahlin jin ken wan ronahiy bibnin. Bel; li vre Firat Cewer, v mesela giring dike naveroka roka xwe bi formeke serket dadin ber destn xwendevanan. Mebesta w j ew e ku, mirovn dur kevneperist bide xuya kirin ji aliy din ve j, biha qmet bide jina kurd ya reben bindest. Bel; di roka Het Adar de, ew rew tgehitina mamoste etn xuya dike, ku ewa di civn de berevaniy li mafn jin dike:" Er hevalno! Wek hn dizanin, jinn kurdan bindest in. Ew hem cins, hem netew hem j sinif bindest in."(20) L dema mamoste etn- pit vexwarina br - di demjimr yazdeh nv ev de, die mal, hng cewher w xuya dibe. Firat zrekane perd ji ser ry etn radike kakila br bawern w yn gen akera dike. W kilta dergeh j heye, l dsan: " Ma qey heta ez bst caran li der nidim tu der venak?"(21) dibje.

Her end jineka jhat bae j bersiveka giran neda zelam xwe, l etn w kirt dike j re:" Hi, dsa dev te ve b."(22) dibje.

Dsan jinik xwe dilteng nake dixwaze li gor dil w bipeyive, l ew bhin teng dibe bi v reng bersiva w dide:" Min xr e? d tu ne xwarinek dik, ne kincek dioy, ne mal pakij dik! Tu ancax bi Gul re rn pagotiniyan bik. Binihr, carek din j tu by xebera min ne cihek."(23)

Bel; pir caran mirovn wilo akera nabin xwe di bin perd ve vedirin, taku jin bi xwe behis bike yan j hevalek agehadar rew bibe. Piraniya jinn kurdan, z behsa derdn xwe nakin, eger kr negehe ser hest.

Me got ku giriftariyn jina kurd, li Ewropa gelek in xemn w hind iyan e. Bi xweragirtin bhinfirehiya hindeka j, dsan ew piroblim nane areserkirin. Eve w end nagehne ku hem jinn kurd, bguneh in bi ten her zelam, zilm zor beramber w dike. Nexr, pir jinn xirab brmet hene ku, li ser titn bik, mrn xwe rezl dikin bihay nadine mal zarokn xwe j. L ew km in piraniya astengan zelam dadinn, inku civat, kultur ayn j, r didite w ku bi kfa dil xwe be hem biryara j bide.

Firat Cewer, di destnankirina v piroblima mezin de, zrek, areza brtj e. Ev mesele bi ciwan pav kiriye sitem brmetiya zelamek xuya dike. Di roka Dil kest de, behs rewa malbateka kurd dike ku, zelam xwedan jinek ba komek zaroka ye. Jin li ber ferman xizmetn w j rawesta ye i kmas beramber mal zarokn xwe nekirne. Her wesa ji aliy exlaq rewutn kurdewariy ve j, jhatiye- di rok de wesan xuya ye- i egern hind nnin ku dil zelam bik w brmet bike. Zelam heta nva ev digel kea swd ye i ptey nadite jina xwe. Pir caran dixwaze w end li ber jink berzeke. Jin rastiy dizane, l dsan j, ji w tika dike ku dest ji w l berde. Ew her li ser yeka xwe ye guh nade peyiv tikayn jina reben. Lewre jin gelek dixeyide j re dib: "Ger tu v bi min bik, min bine welt tir e. Ez hew karim dare bikim, bes e ji derd te."(24)

L ew w j nake her li ser yeka xwe berdewam dibe. Heqaret li jink dike hem dergeha j li ber digire. Li dawiy jinik ji near biryara xwe dide. Rast e, w li Kurdistan nikarb bi hsan biryarek bide, inku civat r l digirt. L vre Ewropa ye, qann civat j maf diden ku, ne zilm, l berevaniy ji xwe bike. Her wesa ji aliy abor ve j, pwst bi zelam nne, inku kar dike yan sosyal alkariya jiyan didit. Dsan zelam nikare li jin bide eger l xist , pols amadene r l bigirin heta nas dostn w j alkariy dikin i gazinda j nakin. Lewre ew bi akeray j re dib:

"Ji mala min here!" Jink got. "Bi w heramiya xwe ne keve nav nivn min, nivn min neherimne."(25)

Her end zelam bi qannn Ewropa j dizane, l w i car hizir nedikir ku d peyvn wesan tal ji dev jink derkevin, lewre mraniy l da jinik da ber pn emaqa. Hng j polsa ew havte zndan... Rew bi v end gehite berdan jkcidabn... L mesele bi dil zelam bi daw nehat, inku pit end meha, kea Ewrop j, j bzar b hla. Dema bi ten ma rezl b, ji n daxwaza veger kir. Digel hem zilm neheqiya zelam j, dsan dilovaniya jina kurd r day hate nav zarokn xwe.

Firat, di endn rokn xwe de, li ser rewa kambaxa jina kurd radiweste bi hostay azar piroblimn w pav dike. Forma rok serketiye zincra rdanan j bi hevre girday ye xwendevan radike kratiya rok. Ziman w sivik e destpk ba xemlandiye. L Firat Cewer di hindek rokn xwe de, teknka kevin - w vegran - bikar aniye eve j dibe sedemn peydabna hinde lawaziyan di form roka huner de. Her end ziman w y sivik xwe e, l carna daritina hevokn w sistin. Li dawiy ez dikarim bjim ku,ew roknivsek serket ye xwedan taqet iyann huner ye. Paeroja ge li benda w ye, inku bguman w kariye cih xwe di qada edebiyata kurd de bike. rokn w ji bo xizmeta mirovatiya bindest pketina mirov kurd, ji bo chaneka n ya b sitem ewsandin rojn xwe, yn hatne efrandin. Meksm Gork dibje:" Erk huner ew e ku mirov bi hz bike, giriftariyn jiyana w sivik bike, bawer, omd evniy di dil de, mukum bike."

Hesen Met ku:

Di sala 1957 de, li bajar Erxeniy ji dayik bye. Di sala 1980 de, dest bi nivsn kiriye. ar pirtkn rokan bi navn: Smrnoff 1991 , Labrenta Cinan 1994 , Eplog 1998 Tofan j 2000 ap kirne. Niha j li welat Swd dimne.

roknivsek serket ye. Hvn rokn w li ser rewa civat, siyas saykoloj ya kurdn dervey welat e. Mirov kurd y ku ji kultureka paket hat pir titn n dibne. Pir caran nikare xwe digel biguncne, yan j beramber hindek karn ku nizane, xwe bi areza bispor nan dide ev e j dibe egera peydabna giriftar seriya. Hesen Met arezayetiyeka ba di civata Ewropa de heye zrekane kariye bite di nav giriftar, br bawer jiyana rojane ya xelk de. Ew desnana endn giriftariyn welat vre j dike me j agehdar endn xaln giringn civat dike.

Di roka Nivskar de, xortek kurd bi kar nivsn ve mijl e. Jiyan , jin zarokn w j, bi ten nivsn e, bi ev roj li ser mas dinivse, b ku demek kurt j bide jin zarokn xwe ku, wan j kes li v xerbiy nne. L ne w behre heye ne j bihay nivskariy dizane! Mixabin ev e kar gelek kesa ye. Bi taybet di nav kurdn bakur de. inku pit hatina eskeran li tirkiyey di sala 1980 de, piraniya siyas kadirn rxistinan ji ber sitema faiyan revn xwe gehandin Ewropay, li vre j, gelekan dest ji rxistinan berda ji b kar dest dane nivsn.

Bel; y ku bi dirjiya jiyana xwe rzek nenivs, li Ewropa pirtk apkirin piran j, di xebatn xwe de, serneketin. inku nivskar, ne karek hsan e ne j ten dem serek tena div. L nivskariy, behre, rewenbr, tgehitin zann, taqet iyann bilind, dem serek tana div. Lewre her kes nikare bibe nivskarek serket. L ev ende ne titek taybet e bi gel kurd ve, belku; di nav tevaya geln chan de rdaye heye. Bel; raste ku, bi sadan kes dinivsin, l enda ji wan iya ye berhemn jhat nemir biefrnin. Lewre pwste mirov xwe binase bizane ka heta i piley behre iyann w hene bi hindek berhemn lawaz bserber, xwe neke lbok ptirank xelk.

Bel; li vre Hesen Met div bigehe s armancn giring. Ya k bide xuya kirin ku, nivskar ne kar her kes ye. Ya du y j ew e ku, jin zarok berpisyariyeke mezin in, carna dibin asteng, nemaze eger xzan erk bihay nivsn nezane. Ya sy j ew e ku, li v xerbiy xwendevan kurd nne giriftariyn ap belavkirin j gelek in.

Rast e nivskariy, demek dirj serek tena div. Her wesa, dibe jin zarokn nivskar j, di welatn pket de asteng bin. L ji lay din ve j, jin zarokn w j pdiv w ne. Bel; li vre giriftar destpdike. Di civata Ewrop de, her mirov, i jin i mr, xwedan mafn xwe yn taybet git ye. Anku li vre, jin nva civat ye ya ji bo mr dibe, ew ji bo jin j mafek e. L di civata kurd de her wesa di tevaya civatn paket de, jin ji gelek mafn xwe hatiye bbe kirin. Ew bi ten ji bo karn mal, xudankirina zarokan dilxwekirina mr peydabye.

Ji ber v end j, dema jin ji nea bi hem ferman sitema civata kurdewariy raz dib, ew li vre bi w end raz nabe civata pket ya Ewropa j v maf didit. Lewre eger mr baweriy bi v rastiy nene her li ser yeka xwe ya welat be, hng, bguman ew d to gelek giriftariyn mezin be nimne j pir in. Bel; li welatn padamay, jin nikare beramber mr raweste j re bje, ev e dibe ev e nabe. L li vre, jin ji lay abor ve ne pdiv mr ye, ne j di tirse ne j ji dr bern xwe erim dike. Git maf di destn w de ne kes nikare r l bigire. Lewre ew pir bi hsan dikare ji zelam re bje: Pere yn me heman in tu nikar bi keyfa dil xwe bi mezx. Tu nikar piraniya eva li kolann bajr biger me bi ten di v zndan de bihl. Tu nikar hem gava dar v xwe li ser ser me bihejn. Ev e hem maf jin ye div mr raz be. end ji bo xwe biv, hind j, ji bo jin biv, inku herdu mirov in. Lewre jin bi hsan dikare ji mr xwe re bibje:

"Na welle, xwe vedire! Sib heta var di bin qula xn de mexel dikeve. Ji rnitin kurm dibe, kurm!...Nizane bi keik re bilze, peyivna bi min re j, ji bra kiriye."(26)

Rast e, giriftariyn nivskarek serket, di welatek pket de, gelek in. Pdiv demek dirj serek tena ye. L ew dikare pirograma jiyana xwe ke bi avek bilindtir temaay jin zarokn xwe j bike, unke di v xerbiy de, ew j bi ten ne. Erkn nivskar gelek in div ala hilgir pketina civata xwe be. Mna Nazim Hkmet got:" Div mirov, xwe biewutne, daku ronahiy bide xelk din." Ev e ji layek ve ji lay din ve j, xerb derbederiya mirov kurd bi git ya nivskar kurd bi taybet, karek xirab li ser saykolojiya w dikin. Ew ji bo xelk dinivse pdiviye xwendevan w j hebe. L mixabin, li v dr v tenbn, ne xwendevan heye ne j bi hsan berhem dine apkirin.

"Ez dinivsim l..l nuha bihata apkirin, xwendevan hebya bixwenda..."( 27).

Hesen Met bi germ li ser rewa Felemerz di raweste bi gelek r ya j re dide xuya kirin ku, nivskar ne kar her kes ye li dawiy bi akeray dibje:

"Ez dibm, li mala xwe binre. Pwst nake ku tu bib nivskar. Anku ne kar te ye."(28). L mixabin ew serhik e. Ne guh xwe dide peyvn Hemre ne j, bi plana jink dest ji nivsn berdide. Li dawiy j "rken li ry xatn vemir" (29) dil keik j pir iya.

Mirov nezan, di nav civata paket de, nikare z biryarn rast dirust bide. Lewre pir caran to giriftar seriya dibe ji civat j, dr dikeve.

Gelto, xortek kurd e wesa xuya ye ku, baweriyeka mukum, bi welatn sosyalist heye. Her end w ew welat, ji nzk nedtne, l her i tit guh l bibe, yekser baweriy p dine. Ev e j rewek xirab ji bo w peyda dike. Lewre pir caran mirovn hosan, xelet di meselan digehin ji bingehn rastiy dr dikevin.

Hesen Met, div v bide xuya kirin ku, di welatn sosyalist de j, kmas hene karn xirab ba j r didin, herwek di welatn sermayedar de j hene. Herdu cn mirov in geln wan j, ji endn nn civat pkhatne. Bel; mirov hosan, rleke ba di civat de nabne wek Bebegay, i tit j re bte gotin, yan guh l bibe, yekser dubare dike. Rast e, ev ende di nav mirovn siyas de, mie b heta digehite w piley ku, bira hevaln ku, br bawern wan, ji hev cuda, sera ku Sovyet, sosyalist e yan j revjinist e, ji hevdu bienirin dil hevdu j bihlin. Ev end j karek ngatf dikire ser doza kurd j. roka Smrnoff, end layn jiyana Gelto xuya dike ku, xwe bi endn rengn xwarin ve mijl dike pereyek zr dimezxe ku, ev e di baweriyn mirovek sosyalist de, ne gelek pwst e, inku erkn giringtir hene.

Dema ew heval xwe mvan xarin dike, j re dibje: " Wek ku min got, Xusrew... ku biqewume, ez ji deh jinn lepdarn j, jrtir im. De d tu bext xwe... de fermo!" 30)

Ji layek din ve j, dijayetiya git karn - heta eger ba j bin- welatn sermayedar dike. Dema ew bi hev re vodka Smrnoff vedixun, heval j re dib: " Bi kman te peps- cola cemed j di nav bixista, dsa dib."( 31) L ew w xeletiy nake bi hisaba ku vodka rs ye, bersiva heval xwe dide:

"L... Peps-cola þerbeta emperyalstan e..." (32)

L dema heval w, j re dide xuya kirin ku, vodka ew vedixwe, ne ji Sovyet ye, belku li Emerka dirust dibe, d ew bdeng dibe ji diltengiy j, "dil w li hev dikeve veriiya w t." (33).

Di roka Rbiff de, du xortn rojhilat, yn ku ji n hatne Ewropay, digel du keikn ewrop diine xwaringehek. Ew ba ziman j nizanin dema lsta xwarin t, daku xwe bi nezan nan nedin, yek ji wan dest xwe li ser xarnek dadinn, l dema xwarin t, xuya dibe ku, got xav e. Ew ji bo mirovek rojhilat, titek entke ye, inku got xav li cem wan nate xwarin. L xortn me naxwazin xwe bi nezan bageh nan bidin, yek ji y din re dib: " Tu i wusa p dilz, heval! Nola mran bixwe! Tu nuha me di nava hevalan de ermesar derxn." (34) Y din j bersiva w dide j re: " Loo, ma ez i bixwim! Bi nav Xwed ez veriim." Dibje. (35)

Lewre ji near dixun pa vedirein hetka xwe j dibin. Bel; pir caran biyan to giriftariyn hosan dibin, l mixabin ji ber nezann nefamiya xwe, qoret rihbilindiya xwe, rastiya xwe vedirin.

Gelek caran hindek mirovn me, dema digel ewropiya gnge dikin, wesan xwe didine nasn ku, em gelek xudan rewut adetn jhat ne teknoloj li hem devern welat me heye. Em pket ne xudan medeniyetn. Rast e, dijminan r li pvena me girtiye, l bila em ji br nekn ku, hta fiodalzim di nav me de maye sera giriftariyeka bik, bi sedan kes hevdu dikujin.

ira em ji kmasiyn xwe bi tirsn!? Heta em destnana hele kmasiyn xwe nekn em ji bo areserkirina wan j, hewil xebat nekn, em pnakevn. Ya giring ew e ku ji bo pketina xwe xebat bizaveka gerim bikn. Tevaya geln chan di qonaxn em t de, derbazbne gehane aristaniyeta nuha bi serbilind j, behs droka xwe dikin.

Me di destpk de xuya kirib ku, hvn pirniya rokn Hesen Met, li ser rewa kurdn dervey welat in. Hesen Met roknivsek xudan behreyeka bilind e taqet iyann w cih rz ne. Berhemn w ji lay form naverok ve di serketne pirtkn w, qulaeka vala ya pirtkxana kurd pir dike.

Ziman w, sivik xwe e, niqtean bi ciwan bikar anne, hevokn xwe rk pk darjtne, hewul daye bi kurmanciyeka paqij pet binivse. Ew hinde caran bi teknka kevin ve girda ye reng vegran bi kar aniye, l piraniya rokn w, bi teknka modrin, menelog diyalog, pa pxistina dem, zincra rdanan, heta dawiy bi hev re girda ye, hatne nivsn. Her wesa pir zrekane iyaye qaremann xwe bide peyvn, ne ku gundiyek bi ziman mamostayek ne j, jineka zana wek yeka nexwendevan. Ew bi zanabn giriftariyan pav dike t de serket bye. Tixof dibje: " Ne fere li ser nivskar ku, giriftariya areserket, belku; erk w y bingehn ew e ku, wan beravket."

Li dawiy Hesen Met, berhemn jhattir efrandne heta niha endn pirtk romann serket j apkirne.

Bel; we rewa edebiyata kurmanciya jor dt ku, di i qonaxn sext dijwar re boriye. L niha, mirov bi serbilind dikare bje ku, di van sh saln dawiy de, edebiyata kurd, nemaze rok, gelek bi p ketiye qonaxn giring derbaz kiriye.

Niha bi dehan roknivsn serket hene ku pirtkn xwe ap dikin berdewan berhemn xwe di rojname kovarn kurd de, belav dikin. L mixabin ku, delve neb em bi dirj li ser efrandinn wan bipeyivn. Em hvdar n di paerojeka nzk de, bikarn li ser wan j biaxivn. Her bijn diserket bin...

Ev lkolne ji bo Platforma kurd li Holanda, bajar Lahay, wek semnarek di sala 1999 de, hate pk kirin. Hin be di ber de, hatibne belavkirin, l min li ser nivskarek din j, nivsiye bi hin km zdeyiya j xemlandiye. Hvdar im xwendevan tam jek j bibne.



avkan
1.Hesen Caf, roka n ya kurd, rp 24, apxana Ela. raq 1979.
2.Husn Ari. roka Huneriya Kurd 1925 - 1960. Bexda, Dar Elhuriye, 1977.
3.Zeynelabidn Zinar. Nimne ji gencneya anda qedexekir. Rp 184, swd 1991.
4.Nizar Mihemedsed. Pirtka A. Rp 15, apxaneya Ela, raq 1985.
5.Her ew avkan, rp 7.
6.Her ew avkan, rp 8.
7.Her ew avkan, rp 9.
8.Her ew avkan, rp 9.
9.Her ew avkan, rp 9.
10. Her ew avkan, rp 50.
11. Her ew avkan, rp 50.
12. Her ew avkan, rp 50.
13. Hesen brahm. Pirtka avn min... avn w. Rp 51, apxaneya kulja er, Kurdistan, Duhok 2000.
14. Her ew avkan, rp 4.
15. Hesen brahm. Pirtka Tuxbn Mirin. Rp 22, apxaneya kulja er, Kurdistan, Duhok 2000.
16. Her ew avkan, rp 22.
17.Her ew avkan, rp 22.
18. Her ew avkan, rp 24.
19. Hesen brahm. Pirtka avn min... avn w. Rp 56, apxaneya kulja er, Kurdistan, Duhok 2000.
20. Firat Cewer. Pirtka Kevoka Sp. Rp 55, weann Ndem, apa yekem Ankara 1992.
21. Her ew avkan, rp 57.
22. Her ew avkan, rp 57.
23. Her ew avkan, rp 58.
24. Her ew avkan, rp 21.
25. Her ew avkan, rp 25.
26. Hesen Met. Pirtka Smrnoff. Rp 29-30, weann Welat, Swd 1991.
27. Her ew avkan, rp 32.
28. Her ew avkan, rp 34.
29. Her ew avkan, rp 35.
30. Her ew avkan, rp 9.
31. Her ew avkan, rp 13.
32. Her ew avkan, rp 13.
33. Her ew avkan, rp 16.
34. Her ew avkan, rp 85.
35. Her ew avkan, rp 86.

 

 

 

 

 

          Bie Jora Rpel   

girdann sponsor

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 reklam

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Copyright 2006 wejeuziman.com Hawar Kurdistan Media Group | Kunye/Rvebir/Xwedan | Tkl

Derbar wejeuziman.com | wejeuziman.com weaneke Hawar Kurdistan Media Group e Kurdish Literature